ECHA: jaki jest stan prac nad ftalanami?

• Strona główna
• Artykuły
• ECHA: jaki jest stan prac nad ftalanami?

2025-08-13

Ftalany, znane również jako estry kwasu ftalowego, stanowią grupę syntetycznych związków chemicznych produkowanych na skalę przemysłową od lat 30. XX wieku. Ich główną rolą jest działanie jako plastyfikatory – substancje zmiękczające, które nadają elastyczność i wytrzymałość materiałom takim jak polichlorek winylu (PVC). Bez ftalanów wiele produktów z tworzyw sztucznych byłoby sztywnych i kruchych, co czyni je nieodzownymi w nowoczesnej produkcji.

Według ECHA, ftalany można podzielić na kilka grup, w tym ortho-ftalany, izoftalany, tereftalany i trimellitany. Najbardziej znane i szeroko stosowane są ortho-ftalany, takie jak bis(2-etyloheksylowy) ftalan (DEHP), di-izononylowy ftalan (DINP), dibutylowy ftalan (DBP), diizobutylowy ftalan (DIBP) oraz benzylowy butylowy ftalan (BBP). Te substancje nie są chemicznie związane z materiałami, do których są dodawane, co oznacza, że łatwo mogą się z nich uwalniać – poprzez wypłukiwanie, parowanie lub bezpośredni kontakt.

Gdzie dokładnie spotykamy ftalany w codziennym życiu?

Lista jest długa i zaskakująca. Chociaż ich podstawowym zastosowaniem jest zmiękczanie plastików, ftalany znajdują się w klejach, uszczelniaczach, farbach, materiałach gumowych, przewodach i kablach, podłogach, opakowaniach, materiałach kontaktujących się z żywnością, urządzeniach medycznych, sprzęcie sportowym, a nawet w niektórych kosmetykach i perfumach. Na przykład, DEHP jest często używany w rurkach medycznych czy workach na krew, podczas gdy DINP pojawia się w podłogach winylowych lub zabawkach. Ta wszechobecność wynika z ich niskiego kosztu produkcji i wysokiej efektywności, co sprawia, że globalny rynek ftalanów wart jest miliardy euro rocznie.

Jednak ta popularność ma swoją cenę. Jak podkreśla ECHA, nie wszystkie ftalany zostały dokładnie zbadane, ale rosnąca liczba dowodów naukowych wskazuje na ich potencjalną szkodliwość. W kontekście rosnącej świadomości ekologicznej i zdrowotnej, ftalany stały się jednym z "gorących tematów" w regulacjach chemicznych UE.

ECHA utrzymuje, że ekspozycja na ftalany jest nieunikniona w nowoczesnym społeczeństwie. Substancje te dostają się do organizmu poprzez pokarm (np. z opakowań żywności), skórę (kontakt z produktami) oraz powietrze (parowanie z materiałów). Ponieważ nie są trwale związane z produktami, łatwo migrują do otoczenia, co zwiększa ryzyko chronicznej ekspozycji.

Największe obawy budzą efekty endokrynologiczne ftalanów, czyli ich zdolność do zakłócania układu hormonalnego człowieka. Badania, cytowane przez ECHA, pokazują, że niektóre ortho-ftalany, takie jak DEHP, DBP, DIBP i BBP, mogą uszkadzać płodność, wpływać na rozwój płodu i powodować zaburzenia hormonalne. Szczególnie narażeni są chłopcy w okresie prenatalnym i wczesnodziecięcym – ekspozycja może prowadzić do zaburzeń rozwoju, co w dorosłości objawia się obniżoną płodnością lub niepłodnością. Na przykład, badania epidemiologiczne wskazują, że ftalany mogą zmniejszać produkcję testosteronu, co wpływa na męski układ rozrodczy.

Kobiety w ciąży i małe dzieci to grupy o najwyższym ryzyku. ECHA podkreśla, że ftalany mogą przenikać przez łożysko, wpływając na rozwój dziecka, a u dzieci – powodować alergie, astmę czy problemy behawioralne. Ponadto, niektóre ftalany, jak DBP i BBP, są klasyfikowane jako bardzo toksyczne dla środowiska wodnego, z potencjalnymi długotrwałymi efektami (aquatic chronic 1 dla BBP). DEHP jest szkodliwy zarówno dla zdrowia ludzkiego, jak i ekosystemów, gdzie akumuluje się w łańcuchach pokarmowych.

W kontekście naukowym, ftalany działają jako ksenoestrogeny – substancje naśladujące hormony, co zakłóca delikatną równowagę endokrynną. Metaanalizy przeprowadzone przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w 2019 r. potwierdziły, że łączna ekspozycja na grupę ftalanów (DBP, BBP, DEHP, DINP) może przekraczać bezpieczne poziomy, choć w przypadku DIDP ryzyko jest znacznie niższe. Te odkrycia podkreślają potrzebę holistycznego podejścia do oceny ryzyka, uwzględniającego kumulacyjne efekty wielu substancji.

Unia Europejska od dawna uznaje ftalany za priorytet w polityce chemicznej, opartej na rozporządzeniu REACH. ECHA, jako kluczowa instytucja, przeprowadziła oceny grup ftalanów, co przyspiesza identyfikację zagrożeń i zapobiega "żałosnym substytucjom" – zastępowaniu jednej szkodliwej substancji inną o podobnych właściwościach.

Kilka ortho-ftalanów, w tym DEHP, DBP, DIBP i BBP, jest sklasyfikowanych jako toksyczne dla rozrodu kategorii 1B (Repr. 1B), co oznacza domniemany negatywny wpływ na płodność i rozwój płodu. DBP i BBP są dodatkowo oznaczone jako bardzo toksyczne dla życia wodnego. Ta klasyfikacja obliguje producentów do odpowiedniego oznakowania produktów, informując konsumentów o ryzyku.

ECHA oceniła cztery grupy ftalanów, co pozwoliło na szybsze działania regulacyjne. Dla wielu ortho-ftalanów zalecane są ograniczenia, harmonizowana klasyfikacja lub identyfikacja jako substancje wzbudzające szczególne obawy (SVHC). Dla niektórych potrzebne są dodatkowe dane, ale dla nielicznych – brak dalszych działań.

Substancje SVHC i autoryzacja REACH: Lista kandydatów SVHC obejmuje ortho-ftalany szkodliwe dla rozrodu, z których pięć (DIBP, DBP, BBP, DEHP, DCHP) jest SVHC również ze względu na właściwości endokrynologiczne dla zdrowia ludzkiego, a DEHP i DCHP – dla środowiska. Producenci artykułów muszą zgłaszać obecność tych substancji do ECHA w ciągu sześciu miesięcy od włączenia do listy. Obecnie 14 ftalanów jest na liście autoryzacji REACH, co oznacza zakaz użycia po "dacie sunset" bez specjalnej autoryzacji Komisji Europejskiej. Firmy muszą udowodnić, że ryzyko jest kontrolowane, brak alternatyw i korzyści przeważają nad zagrożeniami. W listopadzie 2021 r. zaktualizowano wpisy dla DEHP, DBP, BBP i DIBP, dodając właściwości endokrynologiczne, co rozszerzyło wymóg autoryzacji na wcześniej wyłączone zastosowania, takie jak materiały kontaktowe z żywnością, urządzenia medyczne czy opakowania leków.

Ftalany Repr. 1B są ograniczone w mieszaninach dla konsumentów. Od lipca 2020 r. DEHP, DBP, DIBP i BBP są zakazane w szerokim zakresie produktów, w tym pomocach do pływania dla dzieci, podłogach, materacach, obuwiu czy artykułach biurowych. Szacuje się, że to ograniczenie ochroni rocznie około 2000 chłopców przed przyszłymi problemami z płodnością. Od listopada 2020 r. kilka ftalanów jest zakazanych w odzieży, akcesoriach i tekstyliach kontaktujących się ze skórą, w tym DEHP, DBP, DIBP, BBP, diizopentylowy ftalan i inne. Restrykcje obejmują również import.

Od 1999 r. sześć ftalanów (DINP, DEHP, DBP, DIDP, DNOP, BBP) było tymczasowo zakazanych w zabawkach, a od 2007 r. – permanentnie, z rozszerzeniem na produkty pielęgnacyjne dla dzieci. W 2018 r. dodano DIBP, a od 2011 r. wszystkie ftalany Repr. 1B są zakazane w zabawkach.

- Działania UE pokazują zaangażowanie w ochronę zdrowia i środowiska, ale wyzwania pozostają, np. potrzeba lepszych alternatyw i globalnej harmonizacji regulacji. Konsumenci mogą minimalizować ekspozycję, wybierając produkty bez ftalanów, sprawdzając etykiety i wspierając firmy ekologiczne. Baza SCIP to narzędzie do świadomych decyzji. W erze zrównoważonego rozwoju, walka z ftalanami to przykład, jak nauka i regulacje mogą chronić przyszłe pokolenia. ECHA kontynuuje monitoring, a aktualne dane wskazują, że choć postęp jest znaczny, dalsze badania są kluczowe - brzmi stanowisko Europejskiej Agencji Chemikaliów.

ECHAEuropejska Agencja Chemikaliówftalanyregulacjelegislacjaprzemysł chemicznyochrona środowiskaochrona zdrowia