10 spraw, za które krytykowana jest Europejska Agencja Chemikaliów

• Strona główna
• Artykuły
• 10 spraw, za które krytykowana jest Europejska Agencja Chemikaliów

2026-09-17

1. Niska jakość i niekompletność dossier rejestracyjnych

ECHA systematycznie stwierdza, że znacząca część dossier składanych przez przemysł nie spełnia wymogów prawnych REACH. W kolejnych latach odsetek dossier, w których agencja wykrywa braki (szczególnie w danych o zagrożeniach dla zdrowia i środowiska), utrzymuje się na poziomie około 70-80% sprawdzanych spraw. Krytycy wskazują, że początkowy mechanizm formalnej kontroli kompletności był zbyt powierzchowny i pozwalał na rejestrację substancji z niepełnymi lub wadliwymi danymi. W rezultacie zasada „brak danych - brak rynku” była osłabiona. Organizacje ekologiczne podkreślają, że to przemysł, a nie regulator, powinien ponosić pełny ciężar udowodnienia bezpieczeństwa.

2. Zbyt wolne tempo oceny substancji i wydawania decyzji

W tym aspekcie zarzuca się, iż procesy oceny trwają latami, a pełne sprawdzenie wysokotonażowych substancji obejmuje tylko część zarejestrowanych chemikaliów. Nawet po latach działania systemu tylko około 20-30% wysokotonażowych substancji przeszło pełną kontrolę zgodności. Krytycy z EEB i ClientEarth wskazują, że od zidentyfikowania problemu do realnego ograniczenia ryzyka mija często ponad dekada. Takie tempo sprawia, że substancje o udokumentowanych właściwościach niebezpiecznych pozostają w obiegu przez długi czas. ECHA tłumaczy się ograniczonymi zasobami.

3. Konflikty interesów przy zlecaniu prac zewnętrznym konsultantom

W 2025 r. organizacje Transparency International EU, Corporate Europe Observatory, LobbyControl i The Good Lobby złożyły skargę dotyczącą umów ECHA z firmą konsultingową Ramboll w kontekście prac nad PFAS. Ramboll jednocześnie doradzał podmiotom przemysłu lobbującym przeciwko restrykcjom wobec tych samych substancji. ECHA utrzymywała, że konflikty zostały ocenione, jednak w odpowiedzi na skargę zaostrzyła reguły dotyczące konfliktów interesów u dostawców usług. Krytycy uznali to za dowód na systemowe ryzyko wpływu interesów komercyjnych na niezależność naukowych opinii agencji. Sprawa dotyczyła szczególnie wrażliwego obszaru „wiecznych chemikaliów”. ECHA poinformowała już, że wdrożyła odpowiednie praktyki wewnątrz organizacji, by tego typu sytuacje sięn ie powtarzały.

4. Wysoki poziom niezgodności z obowiązkami autoryzacji i słabe egzekwowanie

Raporty Forum ECHA ds. wymiany informacji o egzekwowaniu (REF-9) wykazały, że około 40% skontrolowanych firm nie spełnia obowiązków wynikających z systemu autoryzacji substancji szczególnie niebezpiecznych. Niezgodności obejmują używanie substancji bez wymaganej autoryzacji lub niedotrzymywanie warunków autoryzacji. ClientEarth wskazywało, że egzekwowanie jest często łagodne (głównie pisemne pouczenia), a dane o działaniach krajowych organów pozostają fragmentaryczne. W praktyce oznacza to, że substancje o najwyższym poziomie zagrożenia (CMR, PBT) są nadal używane z poczuciem bezkarności.

5. Opóźnienia w przechodzeniu od opinii naukowych do realnych restrykcji

Chociaż formalne opóźnienia w przyjmowaniu decyzji leżą po stronie Komisji Europejskiej, to krytycy ECHA wskazują, że cały łańcuch, począwszy od opinii komitetów ECHA (RAC i SEAC) aż do finalnego aktu, jest zwyczajnie zbyt długi. Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził nawet, że Komisja przeciętnie potrzebowała 14,5 miesiąca zamiast ustawowych trzech miesięcy na przygotowanie projektów decyzji w sprawach autoryzacji. W przypadku mapy drogowej restrykcji wiele dossier utknęło po etapie opinii ECHA. Organizacje pozarządowe szacują, że opóźnienia doprowadziły do dodatkowych dziesiątek tysięcy ton emisji niebezpiecznych substancji. Agencja jest w tym punkcie krytykowana za to, że nie wywiera wystarczającej presji na przyspieszenie procesu.

6. Problemy z jakością modeli ekspozycji i brakiem transparentnych kryteriów

Naukowa krytyka dotyczy tego, że ECHA nie określiła jasnych, ilościowych kryteriów jakości dla modeli ekspozycji zawodowej i środowiskowej stosowanych w ocenach ryzyka. Modele często opierają się na parametrach subiektywnych lub niedostępnych bazach kalibracyjnych, co uniemożliwia niezależną weryfikację. Brak wymogu transparentności i ilościowej oceny niepewności sprawia, że wyniki są w praktyce jakościowe, a nie ilościowe. Krytycy argumentują, że bez solidnych kryteriów jakości nie da się prowadzić wiarygodnej kontroli i zapewnienia jakości ocen.

7. Ograniczona skuteczność w identyfikacji i kontroli substancji wzbudzających szczególnie duże obawy (SVHC)

Proces identyfikacji SVHC i ich umieszczania na liście kandydackiej oraz w załączniku XIV jest powolny. Po latach działania systemu tylko ograniczona liczba substancji przeszła pełną ścieżkę od identyfikacji do realnego ograniczenia lub wycofania. Krytycy wskazują, że po ograniczeniu jednej substancji pojawiają się podobne chemicznie zamienniki, które nie zostały jeszcze ocenione. EEB zwraca uwagę, że niektóre mechanizmy generują niewiele konkretnych działań kontrolnych w stosunku do liczby przeanalizowanych substancji.

8. Niewystarczająca transparentność i utrudniony dostęp do informacji

Organizacje pozarządowe krytykują ECHA za zbyt restrykcyjne podejście do ujawniania danych z dossier (powoływanie się na tajemnicę handlową) oraz za ograniczenia w dostępie do pełnych studiów. Dawniej znacznieczęściej jednak zarzucano Agencji kulturę tajemnicy. Chociaż ECHA publikuje wiele danych, krytycy uważają, że poziom szczegółowości nie pozwala na niezależną weryfikację ocen ryzyka. Problemy z transparentnością dotyczą także niektórych prac komitetów i decyzji o zlecaniu prac zewnętrznych.

9. Nierównomierne i często nieskuteczne egzekwowanie na poziomie krajowym

ECHA koordynuje Forum ds. egzekwowania, jednak wyniki projektów REF systematycznie pokazują wysokie wskaźniki niezgodności i to zarówno w zakresie rejestracji substancji w mieszaninach (nawet 32%), jak i ograniczeń w produktach konsumenckich oraz obowiązków autoryzacyjnych. Krytycy wskazują, że mimo koordynacji ze strony ECHA system egzekwowania pozostaje rozproszony między państwami członkowskimi, a kary są często nieproporcjonalne do ryzyka. W rezultacie firmy, zwłaszcza importerzy, działają z poczuciem niskiego ryzyka wykrycia naruszeń.

10. Nadużywanie statusu substancji pośrednich (intermediates) i nieprawidłowe rejestracje

ECHA wielokrotnie stwierdzała, że zdecydowana większość dossier dotyczących substancji pośrednich nie spełniała warunków uprawniających do uproszczonej rejestracji. W jednym z przeglądów aż 86% z około 400 sprawdzonych dossier nie wykazało, że substancja jest faktycznie używana jako półprodukty lub że spełnione są warunki ściśle kontrolowane. Firmy często rejestrowały substancje w tym trybie, aby uniknąć pełnych wymagań danych i niższych opłat, mimo że rzeczywiste zastosowania tego nie uzasadniały. Agencja musiała interweniować, wysyłając wezwania do aktualizacji dossier i kierując niepodporządkowujące się firmy do organów egzekwujących. Krytycy uważają, że ECHA sama jest sobie winna, bo to początkowa zbyt liberalna praktyka Agencji pozwoliła na obejście kluczowych obowiązków REACH i osłabiła skuteczność systemu kontroli.

Europejska Agencja Chemikaliówprzemysł chemicznyprawo